🔹 Hyrje: Pse çështja e trashëgimisë kulturore po bëhet çështje politike?
Çështja e trashëgimisë kulturore dhe fetare të Kishës Ortodokse Serbe (KOS) në Kosovë prej vitesh i tejkalon kufijtë e historisë, fesë dhe mbrojtjes së trashëgimisë kulturore. Ajo përbën një nga çështjet kyçe identitare dhe politike që ndikon në marrëdhëniet ndëretnike, besimin shoqëror dhe procesin e normalizimit të marrëdhënieve në Kosovë.
Vitet e fundit janë bërë gjithnjë e më të pranishme përpjekjet për riinterpretimin e identitetit të disa lokaliteteve mesjetare të KOS-it përmes narrativave alternative historike, deklaratave politike dhe formave të ndryshme të komunikimit institucional. Në të njëjtën kohë, mënyra se si flitet për trashëgiminë kulturore dhe fetare në hapësirën publike po bëhet një faktor gjithnjë e më i rëndësishëm në formësimin e perceptimeve kolektive, veçanërisht te gjeneratat e reja.
Vëmendje të veçantë tërheq fakti se manastiret dhe kishat e KOS-it, në disa paraqitje publike të zyrtarëve politikë dhe institucioneve, përkufizohen shpesh vetëm si “kisha ortodokse” ose si “trashëgimi kulturore e Kosovës”, pa u përmendur qartë përkatësia e tyre ndaj Kishës Ortodokse Serbe. Në kombinim me interpretimet alternative gjithnjë e më të shpeshta të historisë, një qasje e tillë ngre pyetje lidhur me qëndrimin afatgjatë të institucioneve ndaj identitetit dhe statusit të trashëgimisë kulturore dhe fetare të KOS-it në Kosovë.
Këto procese i tejkalojnë debatet akademike mbi historinë. Nëse bëhen pjesë e diskursit dominues publik dhe arsimor, ato mund të kontribuojnë në thellimin e mosbesimit ndëretnik, politizimin e mëtejshëm të trashëgimisë kulturore dhe vështirësimin e procesit të pajtimit ndërmjet komuniteteve.
Në këtë kontekst, ngjarja e mbajtur në Patriarkanën e Pejës më 30 mars tërhoqi vëmendje të veçantë të publikut dhe rihapi çështjen e mënyrës se si trashëgimia kulturore dhe fetare u prezantohet gjeneratave të reja.
🔹 Studim rasti: Ngjarja në Patriarkanën e Pejës
Një grup nxënësish të shkollave të mesme nga Peja vizituan më 30 mars Patriarkanën e Pejës në organizim të Muzeut të Qytetit, ku u mbajt një ligjëratë mbi origjinën e kompleksit. Gjatë vizitës u paraqitën pretendime e bëhej fjalë për “kisha pararomane dhe bizantine”, të cilat më vonë “u transformuan në tempuj ortodoksë serbë”.
Ngjarja tërhoqi vëmendje shtesë për shkak të fotografive dhe sjelljes së nxënësve në hapësirën e manastirit, ndërsa raportimet dhe publikimet që e shoqëruan përfshinin edhe pretendime për një “kishë arbërore”, duke promovuar interpretime alternative të historisë së këtij lokaliteti.
Pasuan reagime nga një pjesë e opinionit publik, institucionet e Serbisë dhe organizatat e shoqërisë civile, të cilat vlerësuan se një qasje e tillë përfaqëson një përpjekje për revizionizëm historik dhe relativizim të identitetit të Kishës Ortodokse Serbe (KOS) në Kosovë.
🔹 Narrativat revizioniste dhe diskursi institucional
Ngjarja në Patriarkanën e Pejës nuk është një rast i izoluar, por pjesë e një modeli më të gjerë interpretimesh kontestuese të trashëgimisë kulturore dhe fetare të KOS-it në Kosovë.
Vitet e fundit janë vërejtur përpjekje për riinterpretimin e disa lokaliteteve mesjetare përmes:
• interpretimeve alternative historike
• narrativave mediatike dhe politike
• vënies në pikëpyetje të vazhdimësisë historike të KOS-it
• ripërcaktimit të identitetit të objekteve fetare përmes ndryshimeve terminologjike
Në shumë paraqitje publike, disa zyrtarë politikë në Prishtinë i përkufizojnë manastiret dhe kishat e KOS-it ekskluzivisht si “kisha ortodokse” ose si “trashëgimi kulturore e Kosovës”, pa përmendur qartë përkatësinë e tyre ndaj Kishës Ortodokse Serbe.
➡️ Një pjesë e komunitetit serb e sheh këtë qasje si një përpjekje për margjinalizimin gradual të karakterit historik, institucional dhe identitar të KOS-it në Kosovë.
➡️ Shqetësime shtesë kanë shkaktuar edhe raste të mëhershme që kanë tejkaluar nivelin e mosmarrëveshjeve simbolike ose terminologjike. Një nga shembujt më të ekspozuar ishte rasti i Nikolla Xhufkës, një vetëshpallur prift nga Shqipëria, i cili në vitin 2023, në prani të zyrtarëve lokalë, hyri me forcë në një kishë të KOS-it në Rakitnicë afër Podujevës dhe u përpoq ta paraqiste atë si pjesë të një juridiksioni tjetër kishtar.
➡️ Ky incident nuk u shoqërua me një dënim të qartë dhe të paekuivok nga zyrtarët më të lartë të Kosovës, gjë që thelloi më tej shqetësimet e një pjese të komunitetit serb lidhur me qëndrimin e institucioneve ndaj mbrojtjes së identitetit dhe pronës së KOS-it në Kosovë.
➡️ Kontroversa shtesë shkaktuan edhe deklaratat e disa zyrtarëve kosovarë, përfshirë kryeministrin Albin Kurti, i cili gjatë vitit 2023 akuzoi Kishën Ortodokse Serbe se objektet dhe automjetet e saj po përdoreshin për fshehjen dhe kontrabandimin e armëve. KOS-i i cilësoi këto deklarata si një përpjekje për kriminalizimin dhe delegjitimimin e Kishës në hapësirën publike.
➡️ Veçanërisht shqetësues është fakti se narrativa të tilla po transmetohen gjithnjë e më shpesh edhe te gjeneratat e reja përmes aktiviteteve arsimore, kulturore dhe publike.
🔹Korniza ligjore dhe ndërkombëtare e mbrojtjes
Statusi dhe mbrojtja e Patriarkanës së Pejës dhe faltoreve të tjera të Kishës Ortodokse Serbe në Kosovë janë të përcaktuara përmes një sërë mekanizmash juridikë ndërkombëtarë dhe vendorë:
➡️ UNESCO World Heritage List
Patriarkana e Pejës është pjesë e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s së bashku me Manastirin e Deçanit, Manastirin e Graçanicës dhe Kishën e Shën Premtes.
➡️ UNESCO List of World Heritage in Danger
Që nga viti 2006, ky lokalitet ndodhet në Listën e Trashëgimisë Botërore në Rrezik.
➡️ Plani i Ahtisaarit (2007), Aneksi V
Parashikon njohjen e KOS-it si pjesë përbërëse e Kishës Ortodokse Serbe me seli në Beograd, duke garantuar autonominë fetare, mbrojtjen e pronës dhe zonat e veçanta mbrojtëse.
➡️ Kushtetuta e Kosovës – Neni 9
Parashikon ruajtjen dhe mbrojtjen e trashëgimisë kulturore dhe fetare, ndërsa obligimet kryesore nga Plani i Ahtisaarit janë të inkorporuara në kornizën juridike të Kosovës.
➡️ Ligji Nr. 03/L-039 për Zonat e Veçanta të Mbrojtura
Vendos regjime të veçanta mbrojtjeje për lokalitetet më të rëndësishme fetare dhe kulturore të KOS-it, përfshirë Patriarkanën e Pejës.
➡️ Ligji Nr. 02/L-31 për Lirinë Fetare në Kosovë
Garanton lirinë e besimit, autonominë e bashkësive fetare dhe mbrojtjen e pronës fetare, përfshirë Kishën Ortodokse Serbe.
➡️ Monitorimi ndërkombëtar
Mbrojtja e lokaliteteve të KOS-it është objekt i monitorimit të vazhdueshëm nga organizata ndërkombëtare, përfshirë UNESCO-n, OSBE-në dhe Këshillin e Evropës.
🔹 Pasojat e mundshme
➡️ Thellimi i mosbesimit ndëretnik dhe politizimi i mëtejshëm i trashëgimisë kulturore
➡️ Transmetimi ndërbrezor i interpretimeve historikisht kontestuese përmes sistemit arsimor dhe hapësirës publike
➡️ Dobësimi i besimit të komunitetit serb në mbrojtjen institucionale të trashëgimisë kulturore dhe fetare të KOS-it
➡️ Vështirësimi i procesit të pajtimit dhe normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet komuniteteve
➡️ Rreziku i normalizimit institucional të narrativave revizioniste dhe identitarisht kontestuese
📌 Përfundim
Rasti i Patriarkanës së Pejës tregon se çështja e trashëgimisë kulturore dhe fetare të Kishës Ortodokse Serbe në Kosovë nuk është më vetëm një çështje interpretimesh historike, por pjesë e një dinamike më të gjerë politike dhe identitare.
Narrativat mbi trashëgiminë kulturore po bëhen gjithnjë e më shpesh instrument i pozicionimit politik dhe shoqëror, gjë që rrit rëndësinë e ruajtjes së kornizës profesionale, juridike dhe ndërkombëtare për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore.
Në këtë kontekst, mbrojtja e identitetit dhe statusit të faltoreve të KOS-it mbetet një çështje e rëndësishme jo vetëm për trashëgiminë kulturore, por edhe për stabilitetin afatgjatë shoqëror dhe marrëdhëniet ndëretnike në Kosovë.
Në të kundërtën, qasjet revizioniste rrezikojnë të bëhen pjesë e një normalizimi më të gjerë shoqëror, gjë që do ta vështirësonte më tej ndërtimin e besimit dhe dialogut të qëndrueshëm në Kosovë.
